Η συλλογή του Σίγκμουντ
Το ισόγειο στον αριθμό 19 της παλιάς βιεννέζικης οδού λειτουργεί πλέον ως μουσείο. Μπαίνοντας, το εισιτήριο που παίρνει ο επισκέπτης είναι αντίτυπο της επαγγελματικής κάρτας που επί χρόνια χρησιμοποιούσε ο ένοικος: καθηγητής δόκτωρ Σίγκμουντ Φρόϋντ, Βιέννη ΙΧ, 10 Berg Gasse.
Ελάχιστα έχουν απομείνει από την πλουσιότατη συλλογή του σε αιγυπτιακές κι ελληνορωμαϊκές αρχαιότητες –δεν είναι άλλωστε τυχαίο το ότι άντλησε τη διασημότερη θεωρία του από την ελληνική μυθολογία-, διότι οι ναζί που λεηλάτησαν το σπίτι πιθανό να μη μοιράζονταν το ίδιο υψηλό αισθητήριο, πάντως σίγουρα κατάλαβαν ότι εκεί μέσα υπήρχαν «θησαυροί». Ευτυχώς, οι πολυάριθμες φωτογραφίες εκείνης της εποχής στους τοίχους δίνουν μία ιδέα του πώς θα ήταν να επισκεπτόταν κανείς τον δόκτωρα Φρόϋντ για να τον συμβουλευτεί. Λίγα έπιπλα λοιπόν, το σαλόνι όπου περίμεναν οι ασθενείς του, ά, και το περίφημο ντιβάνι, μεταλλικό, στενό και σκληρό, εντελώς το αντίθετο από ό,τι θα περίμενε κανείς.
Επειδή η γερμανομάθειά μου περιορίζεται στα lieder του Σούμπερτ και μερικές μοτσαρτικές άριες, προσπάθησα να βρω στο πωλητήριο του μουσείου κάποιο από τα έργα του δόκτωρος σε μετάφραση. Έτσι, κατάφερα να ανακαλύψω μία γαλλική έκδοση με τον εξαιρετικά δελεαστικό τίλτο «Το ευφυολόγημα και η σχέση του με το υποσυνείδητο». Ο Φρόϋντ, λοιπόν, καθώς πληροφορήθηκα στην εισαγωγή, πέρα από αντικείμενα της Αρχαιότητας, συνέλεγε ανέκδοτα, αστεία περιστατικά και κωμικές ιστορίες όπως μεταφέρθηκαν μέσω της προφορικής παράδοσης.
Γρήγορα, βέβαια, αυτή η αθώα afficion πέρασε στο επίπεδο της έρευνας, καθώς μοιραία ο επιστήμονας παρεισέφρησε για ν’ αναλύσει αυτό που έτερπε τον ιδιώτη στις ελεύθερες ώρες του. Η τεχνική του χιούμορ και ο τρόπος με τον οποίον αυτό ελίσσεται, ναρκοθετεί ή ελαφραίνει την ανθρώπινη επικοινωνία, εμφανιζόταν διαδοχικά στα κεφάλαια του δόκτωρος. Λογοπαίγνια (συχνά αμετάφραστα), παραλογισμοί, παρηχήσεις, παρετυμολογήσεις, επαναλήψεις, αντιθέσεις, ανατροπές, όλα είχαν τον μηχανισμό και την εξήγησή τους. Πέρα, όμως, από τις τεχνικές λεπτομέρειες, εκείνο που συγκρατούσε ο αναγνώστης, ήταν πως το χιούμορ συνιστά ένα ισχυρότατο όπλο, ένα είδος πνευματικής «πολεμικής τέχνης», άλλοτε ήπιας, άλλοτε σφοδρής. Και, για να γίνω κι εγώ με τη σειρά μου λιγάκι ψυχαναλύτρια, ίσως αυτό να μην ήταν άσχετο με την εθνοτική καταγωγή του Φρόϋντ, που τον καταδίκαζε διαρκώς σε θέση αμυνόμενου, μέχρι την επεισοδιακή φυγάδευσή του από τη Βιέννη. Διαφωτιστικό παράδειγμα, το ανέκδοτο του φεουδάρχη ο οποίος επισκεπτόμενος τις γαίες του ανακαλύπτει έναν καλλιεργητή να του μοιάζει εκπληκτικά! Εμβρόντητος, τον ρωτάει: «μήπως ανέβαινε συχνά η μητέρα σας στο κάστρο;». «Όχι, του απαντά εκείνος, ανέβαινε όμως ο πατέρας μου»… Σεξιστικό αλλά πετυχημένο.
Η παλιά, λοιπόν, εκείνη μελέτη του δόκτωρος Φρόϋντ βρισκόταν ξεχασμένη κάπου στη βιβλιοθήκη μου, μαζί με άλλα ενθύμια του συγκεκριμένου ταξιδιού, και εκεί θα παρέμενε αν δεν είχε κυκλοφορήσει το απολαυστικότατο «Μπριτάνικα» του Χάρη Βλαβιανού, μία αντίστοιχη συλλογή αιχμηρών έως βιτριολικών αποφθεγμάτων και αστείων περιστατικών από τους βίους διάσημων συγγραφέων, μουσικών και πολιτικών. Ο Βλαβιανός, γνωστός ποιητής, δημοσιογράφος κι εκδότης, φαίνεται πως δε στερείται χιούμορ ο ίδιος, εφόσον –όπως ο δόκτωρ Φρόϋντ- σταχυολογούσε επί χρόνια αληθινά ή… λιγότερο αληθινά (δηλαδή ανεκδοτολογικά) περιστατικά ανδρών –και ολίγων γυναικών- επιφανών, όλων… «με τον κακό τους τον λόγο», όπως έγραψε στη στήλη του μεγάλης κυριακάτικης εφημερίδας ο επίσης εκλεκτού χιούμορ Γιάννης Ευσταθιάδης.
Ένα βράδυ, την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων, βρεθήκαμε μία παρέα παλιών φίλων να διαβάζουμε τις ατάκες του «Μπριτάνικα» σε καλλιτεχνικό στέκι του Θησείου. Λίγα τραπέζια πιο κάτω, εις εκ των δύο Αντώνηδων της αθλητικής μας ειδησεογραφίας έκανε τη συνοδό του να ξεκαρδίζεται, ενώ περιώνυμος γαλανομάτης όχι τόσο jeune πλέον, αλλά πάντοτε premier, αδυνατούσε να πράξει το ίδιο με τη δική του. «Τι χρειάζεται το χιούμορ με τέτοια μάτια;», μελαγχολούσε ο ένας φίλος, δεινός στην κατασκευή λογοπαιγνίων, πλην όμως, έχοντας απωλέσει με τα χρόνια τα θέλγητρά του, ενώ ο έτερος που κατάφερε να τα διατηρήσει, υπέφερε μια ζωή –μάλλον λόγω της εξαιρετικής του ανατροφής- από το esprit d`escalier (δηλαδή τη σωστή ατάκα που έρχεται δυστυχώς κατόπιν εορτής).
Κι όμως, στο βιβλίο του Βλαβιανού, υπήρχε λύση και για την περίπτωσή του, και μάλιστα λανσαρισμένη από τον ίδιο τον Καβάφη! Ο μεγάλος αλεξανδρινός μας ποιητής –για του οποίου την ανατροφή ουδείς δύναται ν’ αμφιβάλλει-, είχε τη δική του μέθοδο ρίψης… έξυπνων βομβών. Μεταφέρω ελεύθερα: «έχεις δίκιο να σου αρέσει ο Γρυπάρης, είναι θεσπέσιος, κι εγώ τον θαυμάζω απεριόριστα, γι’ αυτό και με στεναχωρεί πολύ το τάδε του ολίσθημα… Μα πώς δεν το πρόσεξε με τόσο ταλέντο; Τι κρίμα, τόσο σπουδαίος ποιητής…». Τελικά, πάντα έχεις πολλά να διδαχτείς από τους Μεγάλους της Τέχνης…
Για να μην αδικήσουμε, όμως, κανέναν, υπάρχουν φυσικά κι εκείνοι που στερούνται τόσο χιούμορ όσο και καλής ανατροφής αλλά που με τη δράση τους δημιουργούν και πρωταγωνιστούν οι ίδιοι σε ανέκδοτα. Το ψυχομαχητό του στρατηγού Φράνκο διήρκεσε καιρό –μαζί και η αγωνία των υπηκόων του-, κάτι που ο σκηνοθέτης Αλμπέρτ Μποαντέγια κατάφερε ν’ αποδώσει πολύ πετυχημένα στη λεπτού πολιτικού χιούμορ ταινία του «Καλό ταξίδι εξοχότατε». Όταν, λοιπόν, οι πολίτες βεβαιώθηκαν πλέον για το οριστικόν του πράγματος, συγκεντρώθηκαν κάτω από τα παράθυρα του Ελ Πάρντο φωνάζοντας –ο καθένας με το δικό του κίνητρο, αναλόγως ιδεολογίας- «αντιός καουντίγιο» (αντίο αρχηγέ). «Μα, πού πρόκειται να πάνε;» ρώτησε εκείνος απορημένος όσους τον παρέστεκαν.
Τέλος, υπάρχουν κι εκείνοι που ξεχειλίζουν από χιούμορ, αλλά λόγω της δημόσιας εικόνας που επιβάλλεται να διατηρούν, είναι υποχρεωμένοι να αυτολογοκρίνονται. Στην κατηγορία αυτή μοιάζει ν’ ανήκει ο γνωστός επιχειρηματίας και νυν πρόεδρος της Ρεάλ Μαδρίτης Φλορεντίνο Πέρεθ. Αυτό τουλάχιστον ισχυρίζεται ο συγγραφέας Τζων Κάρλιν στο βιβλίο του «Οι λευκοί άγγελοι», ενώ σπεύδει να παραθέσει, για του λόγου το αληθές ένα χαριτωμένο περιστατικό που εκτυλίχθηκε στην αίθουσα VIP της Μπάγερν Μονάχου, με τον Πέρεθ και τον ανερχόμενο αντίπαλό του της Τσέλσι Ρόμαν Αμπράμοβιτς. Τώρα, βέβαια, ξέρω τι σκέφτεστε: μακάρι να αληθεύει η πληροφορία, διότι με την πορεία που έχει πάρει η ομάδα του, το χιούμορ θα του είναι απαραίτητο. Ως ομότιμη μαδριλένια, έχω να πιστοποιήσω μόνον ότι στο μπαρ «Ζ. Λουίς» δείχνει τελείως χαλαρός και εύχαρις, κάτι που δεν συμβαίνει πάντα στο πάλκο ντε ονόρ του Μπερναμπέου.
«Αυτό που μ’ αρέσει στην Ιστορία, είναι τα ανέκδοτα» είχε πει, αν θυμάμαι καλά, ο Ντισραέλι και μαζί του δείχνουν να συμφωνούν όλοι: από τον Φρόϋντ που τα συνέλεγε καταλήγοντας να τα ψυχαναλύει, και τον Βλαβιανό που τα ανθολογούσε ήδη φοιτητής, για να μας τα προσφέρει χρόνια μετά σε βιβλίο, μέχρι μια παρέα που δεν είχε τίποτε εναντίον του ολυμπιακού μας κλέους, απλώς προτιμούσε το dolce far niente στο Θησείο.
Εύλογα θ’ αναρωτηθείτε όμως πώς θυμήθηκα χριστουγεννιάτικα όλα αυτά περί Φρόϋντ, Καβάφη, ιβήρων δικτατόρων και μεγιστάνων του ποδοσφαίρου… Μα, ακριβώς γι’ αυτό, αγαπητοί μου αναγνώστες, επειδή Χριστούγεννα έρχονται, όλο και κάπου θα πάτε –οικογενειακές συγκεντρώσεις, ρεβεγιόν, πάρτυ-, όλο και κάποιους (ανεπιθύμητους) θα δείτε. Ύπανδρες εξαδέλφες, με δυο τρεις απογόνους γύρω από την κατά ισάριθμα μεγέθη μεγαλύτερη φούστα τους, να σας διαφημίζουν την ευτυχία τους οικτίροντας τον «μονήρη βίο» που διάγετε (καθώς θα έλεγε και ο μεγάλος αλεξανδρινός μας ποιητής). Ομοτέχνους που, εμφορούμενοι από το πνεύμα των Χριστουγέννων θα θελήσουν, για το καλό σας, να σας παρακινήσουν να εργάζεστε σκληρότερα στη χρονιά που αρχίζει, ώστε να μπορέσετε, ίσως, κάποτε να τους φτάσετε… Για κάθε ενδεχόμενο λοιπόν, εσείς που αξιωθήκατε το ομόαιμον με τον μεγάλο αλεξανδρινό μας ποιητή, διαθέτετε πλέον την τεχνογνωσία… Η ζωή, ξέρετε, είναι μία τεράστια γκάμα δυνατοτήτων και η ευτυχία δεν είναι one size fits all, ειδικά στην εποχή μας, όπου ο καθένας μπορεί ν’ αναζητήσει το μοντέλο που του ταιριάζει καλύτερα (κάτι που θα τάραζε τον ύπνο της ύπανδρης εξαδέλφης ή του καλοπροαίρετου ομοτέχνου). Η ελευθερία, για παράδειγμα, να τα αφήνεις όλα όπως είναι για ένα εκτός προγράμματος ταξίδι, εντός ή εκτός επικρατείας, είναι ένα προνόμιο που λίγοι μοιράζονται. Αυτό, όμως, είναι κάτι που εσείς το ξέρετε κι εκείνοι όχι. Εναπόκειται λοιπόν στη διακριτική σας ευχέρεια εάν, κατά πόσον και με ποιον τρόπο θα τους το γνωστοποιήσετε (οι λόγοι αντρών και γυναικών επιφανών που σταχυολογήθηκαν μπορούν απλώς να σας δώσουν κάποιες ιδέες).
Σας εύχομαι από καρδιάς ανώδυνα Χριστούγεννα κι έναν καινούριο, δημιουργικό κι ευτυχισμένο –κατά τα δικά σας πρότυπα- χρόνο.
Close up, Δεκέμβριος-Ιανουάριος 2005